Mütləq azadlığın tənhalığı: Orasio Oliveyranın mənəvi məğlubiyyəti

Xulio Kortasarın «Xana-xana oyunu» romanının struktur və məzmun problemləri

Xulio Kortasarın 1963-cü ildə qələmə aldığı «Xana-xana oyunu» («Rayuela») romanı dünya ədəbiyyatında poststrukturalizm və eksperimental nəsr nümunəsi kimi xüsusi yer tutur. Müəllif oxucuya sadəcə hazır hekayə təqdim etmir, onu mətnin həmmüəllifinə çevirir. Lakin bu mürəkkəb struktur və fəlsəfi yanaşma romanın daxilində bir sıra konseptual və psixoloji problemləri üzə çıxarır.

Müəllif oxucuya iki yol təklif edir - 1-dən 56-cı fəslə qədər ardıcıl oxu və ya 73-cü fəsildən başlayaraq müəllif sxemi ilə «hoppanaraq» oxu. 56-cı fəsildə dayanan oxucu əsərin yalnız zahiri süjetini qavrayır; əsl fəlsəfi dərinlik və «Digər tərəflərdən» hissəsindəki fraqmentlər isə kənarda qalır. Bu xətti və intellektual şaxmat seçimidir.

Əlavə fəsillər, sitatlar və qeydlər süjet axınını tez-tez kəsir. Bu da oxucunun diqqətini əsas emosional xətdən ayırır və romanı zaman-zaman fəlsəfi qeydlər toplusuna çevirir. Bu isə mətnin dağınıqlığı (fraqmentarlıq) sxemidir.

Xulio Kortasarın «Xana-xana oyunu» (Rayuela) romanının baş qəhrəmanı Orasio Oliveyra XX əsr ədəbiyyatının ən mürəkkəb eksistensialist obrazlarından biridir. Onun daxili dünyasını şərtləndirən əsas amil intellektual zəkası ilə canlı həyat axını arasında sıxışaraq özünə qapanmasıdır. Orasio həyatın mahiyyətini, mütləq həqiqəti və «mərkəz» adlandırdığı varlıq nöqtəsini axtarır. Lakin bu axtarış yolunda istifadə etdiyi əsas alət - həddindən artıq rasionallıq və fasiləsiz təhlil - onun üçün bir tələyə çevrilir. Hər bir addımını, hissini və müşahidəsini şüurun süzgəcindən keçirmək vərdişinə görə o, həyatı anlamağa çalışarkən onu hissi səviyyədə yaşamaq qabiliyyətini itirir.

Bu donuq rasionallıq Orasionun daxili eqosentrizmini daha da dərinləşdirir. O, ətrafındakı insanları, hadisələri və hətta öz emosiyalarını sadəcə bir tədqiqat obyekti kimi görür. Bu mövqe onu həyatın bilavasitə iştirakçısından kənarda duran, hər şeyə soyuqqanlılıqla baxan müşahidəçiyə çevirir. Xüsusilə Maqa ilə olan münasibətində bu ziddiyyət aydın görünür: Maqa həyatı instinktiv, spontan və hissləri ilə yaşadığı halda, Orasio bu mənəvi rahatlığı, hisslərin təbii axınını qısqanır, lakin öz intellektual baryerlərini aşıb ona yaxınlaşa bilmir. Nəticədə, orqanik emosional bağlar qura bilməməsi onu dərin bir tənhalığa sürünləyir.

Orasionun «mütləq azadlıq» iddiaları da mahiyyətcə onun təcrid olunmasına xidmət edir. O, hər cür öhdəlikdən, sosial çərçivədən və duyğusal asılılıqdan qaçmaqla azad olacağını zənn edir. Lakin hisslərdən təmizlənmiş bu intellektual azadlıq onu heç bir yerə, heç bir insana və heç bir dəyərə bağlamayan köksüz bir təcridə gətirib çıxarır. Ağılın yaratdığı bu donuqluq və tənhalıq Orasionu mənəvi bir absurdla baş-başa qoyur. Varlığın mahiyyətini axtardıqca rasionallığın divarlarına çırpılan qəhrəman, həyatı dərk etmək istəyərkən özünü həyatın tamamilə kənarında tapır. Orasionun həyata baxışı və Maqa ilə olan ziddiyyətli əlaqəsi romanın ilk cümlələrindən etibarən özünü büruzə verir: «Maqanı tapa biləcəyəmmi? Çox vaxt küçə boyunca yürüyərkən yalnız Senanın üzərindəki körpülərə çatanda soruşurdum bunu...»

Bu sitat Orasionun həyata passiv və sadəcə bir müşahidəçi kimi yanaşdığını göstərir. O, Maqanı axtarmaq üçün fəal addım atmır, hadisələrin axınını məntiqi distansiyadan seyr edir.

Onun həddindən artıq intellektual təhlilə qapanması və hisslərdən məhrum olması reveals olunur: «Mən hər şeyi düşünürəm, hər şeyi analiz edirəm. Problem də bundadır: yaşamaq əvəzinə, yaşamağın nə demək olduğunu təhlil edirəm.»

Orasio azadlığı və mütləq həqiqəti axtardığını iddia etsə də, zəkası onun üçün qapalı bir zindana çevrilir. O, hisslərini təbii axınına buraxa bilmədiyi üçün ətrafındakı insanlara qarşı emosional olaraq donuq qalır.

Xulio Kortasarın «Xana-xana oyunu» romanında qəhrəmanların daxili dünyasını, rasionallıqla intuisiya arasındakı keçilməz divarı və Orasionun daxili peşmanlığını ən dərindən ifadə edən ən təsirli cümlə budur: «Maqa mənə baxırdı və bilirdi ki, mən onun anlamadığı şeyləri bilirəm; amma o bilmirdi ki, mən də onun heç vaxt düşünmədən sadəcə hiss etdiyi şeyləri qısqanıram.» Bu cümlə bütün romanın fəlsəfi düyün nöqtəsidir. Burada Orasionun intellektual üstünlük pərdəsi arxasında gizlətdiyi mənəvi acizliyi, həyatı anlamağa çalışarkən onu yaşamaq bacarığını necə itirdiyi və Maqanın təbii, vasitəsiz varlığı qarşısındakı çəsarətsizliyi bütün çılpaqlığı ilə ortaya çıxır.

«Xana-xana oyunu» romanında Maqa (Lusiya) obrazı Orasio Oliveyranın soyuq rasionallığına qarşı duran ən parlaq bədii və fəlsəfi qütbdür. Maqa dünyanı məntiq, nəzəriyyə və təhlillərlə deyil, tamamilə intuisiya, spontan hisslər və təbii duyğularla kavrayır. O, həyatın mahiyyətini Orasionun axtardığı intellektual sxemlərdən daha dərin və vasitəsiz hiss edir. Lakin onun bu təbii yaşama tərzi Parisdəki «İlan klubu»nun mühitində anlaşılmazlıqla qarşılaşır. İncəsənət, caz və fəlsəfə haqqında sonsuz intellektual mübahisələrin aparıldığı bu klub əslində üzvlərinin real həyatın problemlərindən və səmimi hisslərdən qaçmaq üçün sığındıqları süni bir məkandır. Maqanın akademik və intellektual dilə yiyələnməməsi onu bu dırnaqarası ziyalı çevrəsində kənarlaşdırılan və üstdən baxılan bir fiqura çevirir. Halbuki onun canlı və duyğusal varlığı klubun quru, təcrid olunmuş mücərrədliyinə meydan oxuyur.

Maqanın yaşadığı kədərli qeyri-müəyyənlik və nəticədə müəmmalı şəkildə yoxa çıxması romanın psixoloji dönüş nöqtəsidir. Onun gedişi Orasionun intellektual zəfərini deyil, tam əksinə, daxili məğlubiyyətini və yaratdığı ruhani boşluğu çılpaqlığı ilə ortaya qoyur. Maqanın itkisi ilə üz-üzə qalan Orasio öz mənəvi tənhalığının və həyatı canlı hisslərlə yaşaya bilməməyinin acı nəticəsini dərk edir.

Paris mərhələsindən sonra Buenos-Ayresə qayıdan Orasionun daxili böhranı daha mürəkkəb bir psixoloji üçbucaq müstəvisinə keçir. Burada o, dostu Treveler və onun həyat yoldaşı Talita ilə münasibətlərində yeni bir emosional gərginlik yaradır. Orasio Talitada əslində Maqanın kölgəsini, itirilmiş o təbii varlığı axtarır və öz keçmişinin, vicdan əzabının təsirindən qurtula bilmir. Treveler onun tamamlana bilməyən digər tərəfini, Talita isə keçmişlə indiki zaman arasında sıxışan ruhi axtarışlarını təcəssüm etdirir. Bu psixoloji dinamika Orasionun harada olursa-olsun öz daxili tənhalığından və varlıq böhranından qaçmağın imkansızlığını bir daha nümayiş etdirir.

Maqa obrazı rasionallığın əksi olan intuisiyanı təmsil edir. Orasio onun dünyanı duyma qabiliyyətini belə təsvir edir: «Maqa mənə baxırdı və bilirdi ki, mən onun anlamadığı şeyləri bilirəm; amma o bilmirdi ki, mən də onun heç vaxt düşünmədən sadəcə hiss etdiyi şeyləri qısqanıram.» Bu sitat iki obraz arasındakı əsas ziddiyyəti açıb göstərir: Orasio kitab fəlsəfəsinin arxasında gizlənərkən, Maqa doğrudan doğruya həyatın daxilindədir. Lakin «İlan klubu»nun intellektual mühiti Maqanın bu təbii varlığını qəbul etmir və onu intellektual zəiflikdə günahlandırır.

Maqanın gedişindən sonra Orasionun düşdüyü daxili boşluq onun əslində nəyi itirdiyini dərk etməsi ilə nəticələnir: «Sən heç vaxt orada deyildin, amma mən səni hər yerdə axtarırdım.»; «İlan klubu»nun süni fəlsəfi mübahisələri real həyatdan qaçış mexanizmidir. Ziyalıların keçirdiyi bu sonsuz seanslar haqqında əsərdə deyilir: «Biz fəlsəfə, caz və incəsənət haqqında danışarkən əslində öz tənhalığımızı ört-basdır edirdik.»

Parisdən Buenos-Ayresə qayıtdıqdan sonra Orasionun Treveler və Talita ilə münasibətində də bu qaçılmaz kölgə davam edir. Talitanın simasında Maqanı axtaran Orasio öz vicdan əzabı və varlıq böhranı ilə yenidən üz-üzə qalır: «Mən eyni oyunu başqa bir şəhərdə, başqa simalarla oynamağa çalışırdım, amma xanalar sıxlaşdıqca yıxılmağım qaçılmaz idi.»

X. Kortasar bu sitatlar vasitəsilə göstərir ki, həddindən artıq rasionallıq insanı həyatdan təcrid edir, duyğusal səmimiyyət və intuisiya olmadıqda isə ən dərin intellekt belə insanı daxili puçluqdan xilas edə bilmir.

Xulio Kortasarın «Xana-xana oyunu» romanında qəhrəmanların daxili münaqişələri, varlıq problemləri və mühit dinamikası insan ruhunun ən dərin eksistensial böhranlarını əks etdirir. Orasio Oliveyranın həddindən artıq rasionallığa sığınaraq canlı hisslərdən təcrid olunması, Maqanın isə intuisiyası və təbii hissiyyatı ilə bu soyuq intellektuallığa meydan oxuması əsərin əsas fəlsəfi oxunu təşkil edir. «İlan klubu»nun süni ziyalı mühitindən Buenos-Ayresdəki psixoloji üçbucağa qədər uzanan bu yolçuluq göstərir ki, həyatı sırf dərk etməyə çalışan, lakin onu yaşamaqdan qorxan insan nə qədər mütləq azadlıq axtarsa da, öz daxili boşluğunun və tənhalığının əsirinə çevrilməyə məhkumdur. Yekun olaraq, obrazların bu toqquşması və axtarışları oxucuya həqiqi varlığın soyuq məntiqdə değil, hisslərin və insani bağların səmimiyyətində olduğunu nümayiş etdirir.

Məlahət Babayeva ADPU-nun “Ədəbiyyat” kafedrasının dosenti