Kamera qarşısında it, həqiqətən, öldürüldü? - VİDEO

1963-cü ildə Mətin Erksanın çəkdiyi “Susuz Yaz” türk kinosunun ən mühüm klassiklərindən biridir. Film Necati Cumalının eyniadlı əsəri əsasında çəkilib. Baş rollarda Erol Taş, Ulvi Doğan və Hülya Koçyiğit çəkiliblər. Film 1964-cü ildə Berlin Film Festivalında “Qızıl Ayı” mükafatını qazanaraq beynəlxalq mükafat alan ilk türk filmi olub.

Filmin hadisələri Egey kəndlərinin birində baş verir. Osman və Həsən qardaşlarının torpağından çıxan su kəndlilərin həyatı üçün əsas mənbədir. Lakin Osman suyun öz ərazisindən çıxdığını əsas gətirərək onun qarşısını kəsir və kəndlilərin sudan istifadəsinə mane olur. Beləcə, adi bir su mənbəyi kənddə böyük qarşıdurmaya çevrilir.

Əslində isə “Susuz Yaz” yalnız su haqqında film deyil. Film mülkiyyət ehtirasını, hakimiyyət istəyini və insanın sahib olduğu şey üzərində nə qədər uzağa gedə biləcəyini göstərir. Mətin Erksanın özünün də izah etdiyi kimi, torpağın ətrafına çəpər çəkib “bu mənimdir” demək mümkündür, amma suyu eyni şəkildə öz mülkünə çevirmək mümkün deyil.

Filmdə bu amansızlığın ən yaddaqalan səhnələrindən biri isə Qarabaş adlı itin vurulmasıdır.

Osman tüfəngini Qarabaşa tuşlayır. Kamera itin üzündə, sonra isə silahın istiqamətində dayanır. Səhnənin soyuq və təbii çəkilişi onu adi bədii film səhnəsindən daha ağır göstərir. Qarabaşın yerə yıxılması və sonrakı görüntülər tamaşaçıda uzun müddət unudulmayan bir təsir yaradır.

Bu səhnə ilə bağlı illərdir itin həqiqətən öldürülüb-öldürülmədiyi müzakirə olunur. Filmin çəkiliş zamanı real heyvana atəş açılması barədə müxtəlif iddialar var. Lakin digər tərəfdən, təəssüf ki, 1963-cü il “Susuz Yaz” filmində itin həqiqətən vurulduğuna dair ciddi mənbələr var.

Film tarixini araşdıran akademik bir məqalədə ("Metinsel Serilerin İzleri: Susuz Yaz'ın Diyalojik Düzleminde Dışavurum ve Alımlamalar", Olgun Atamer, Dergipark, 2021) açıq şəkildə qeyd olunur ki, it həqiqətən vurulub və onun fəryadları da çəkiliş zamanı lentə alınıb.

Daha ətraflı film analizlərində səhnənin təxminən 34-cü dəqiqədə baş verdiyi, itin güllələndikdən sonra ağrı içində qıvrıldığı və öldüyü göstərilir. Yəni bu, maket, doldurulmuş it və ya xüsusi effekt deyildi. Hətta sonrakı səhnədə itin cəsədinin daşınması da göstərilir. Digər bir iddia isə səhnədə ölü it bədənindən istifadə olunmasıdır. Çünki “it həqiqətən öldürülüb” demək başqa, “səhnə real it cəsədi ilə çəkilib” demək isə başqa iddiadır. Əldə olan rəsmi sənəd ikinci məsələyə dair daha güclü dəlil verir: filmin senzura sənədlərində açıq şəkildə “köpək ölüsü” ifadəsi işlədilir.

Bu səhnə həm də filmin ümumi estetikasını göstərir. Erksanın kənd həyatını romantikləşdirməkdən imtina edən kamerası insan zorakılığını, heyvanlara münasibəti, torpaq və su uğrunda mübarizəni son dərəcə sərt şəkildə göstərir. Elə buna görə də “Susuz Yaz” bu gün həm türk kino tarixinin mühüm əsəri, həm də çəkilişlərindəki bəzi etik məsələlər baxımından mübahisəli film olaraq qalır.

Filmin bu gün də narahat edən gücü məhz buradadır: “Susuz Yaz” yalnız susuz qalan kəndin hekayəsi deyil; sahib olmaq ehtirasının insanı və ətrafındakı dünyanı necə amansızlaşdırmasının hekayəsidir.

Bu gün “Susuz Yaz”a baxarkən Qarabaş səhnəsi filmin ən narahatedici məqamlarından biri olaraq qalır. Çünki Erksanın yaratdığı dünyada zorakılıq yalnız insanlar arasında deyil. Suya, torpağa və nəhayət, canlı həyata sahib olmaq istəyən insanın amansızlığı filmin müxtəlif səhnələrində özünü göstərir. Qarabaş isə filmin yaddaşda qalan səssiz qurbanlarından biridir.

Videonu izləmək üçün: [embed: https://www.instagram.com/reel/DcurbtJINC0/?igsi=MXdmYXduNnVweG11ZA==].