Dünya və yəhudi tarixini təkzib edən sənəd: Şexter məktubu - Mətn

Mətnin Mənşəyi və Tapılması

Şexter ("Schechter") məktubu kimliyi məlum olmayan bir Xəzər tərəfindən yüksək mövqeli bir yəhudiyə yazılmışdır. Bir çox tədqiqatçı bu məktubun Konstantinopoldan olan bir Xəzər tərəfindən Hasday ibn Şapruta ünvanlandığına inanır.

Qahirə Genizası kolleksiyasında yer alan bu sənədlər 1898-ci ildə Solomon Şexter tərəfindən Kembric Universitetinə bağışlanmışdır. Lakin vərəqlərin böyük hissəsi oxunmaz halda olduğundan günümüzə qədər mətnin yalnız iki bloku gəlib çatmışdır. Məktubun böyük bir qismi itmiş, geriyə sadəcə bir neçə parça qalmışdır.

Xəzərlərin Yəhudiliyi Qəbul Etməsi

Şexter məktubunda Xəzərlərin din dəyişdirmə hadisəsi "Xəzər yazışmaları" və "Kuzari" əsərindəkindən fərqli izah olunur:

Qaçqınlar və assimilyasiya:

Məktuba əsasən, farsların və ermənilərin zülmündən qaçan yəhudilər köçəri Xəzərlərə qoşulur və zamanla assimilyasiyaya uğrayırlar.

Sabrielin rolu: Daha sonra Sabriel adlı güclü və döyüşçü bir lider Xəzərlərin rəhbərliyinə keçir. Sabriel uzaqdan da olsa yəhudi qaçqınların nəslindən idi. O, həyat yoldaşı Serahın da təsiri ilə yəhudiliyi qəbul edir və xalqı da onun ardınca gedir.

Məktubdakı Mühüm Tarixi Hadisələr

Sənəddə diqqətçəkən digər bir məqam Xəzər ölkəsinə edilən hərbi yürüşlə bağlıdır:

Bizans və Novqorod ittifaqı: Xəzər ölkəsi Bizans imperatoru I Romanusun təhriki ilə Novqorod knyazı HLGV-nin (böyük ehtimalla Oleq) hücumuna məruz qalır. Yəhudilərə zülm edən Romanusun bu addımı Xəzərlərin siyasətinə cavab olaraq atdığı düşünülür.

General Pesah və 941-ci il döyüşü: Məktuba görə, Xəzər generalı Pesah Taman bölgəsində HLGV-ni məğlub edir. Edam təhlükəsi ilə üz-üzə qalan HLGV 941-ci ildə Konstantinopola hücum edir. Orada da məğlubiyyətə uğrayan HLGV İrana qaçır və orada vəfat edir.

Məktubun Tarixşünaslıq üçün Əhəmiyyəti

Bu sənəd uzun müddət qəbul edilən tarixi fərziyyələrlə ziddiyyət təşkil edən vacib məlumatlar təqdim edir:

İnteqrasiya və Alanlar faktoru:

Xəzərlərin dolayısı ilə yəhudilərdən gəldiyi və yəhudi dünyası ilə tam inteqrasiya olunduğu irəli sürülür. Məktubda bəzi Alan tayfalarının hələ Xəzərlərin din dəyişdirməsindən əvvəl yəhudi olduğu və Alanların Xəzərləri düşmənlərdən qoruduğu qeyd edilir. Bu məlumat Tudelalı Benjaminin Alanların yəhudiliyi ilə bağlı verdiyi xəbərlərlə də üst-üstə düşür.

Knyaz Oleq və İqor haqqında yeni yanaşma: Rəsmi Rus salnamələrinə görə, Oleq 913-cü ildə ölmüş, yerinə isə 944-cü ildə qətlə yetirilənə qədər İqor keçmişdir. Tarixçilər uzun illər bu məktubdakı məlumatları nəzərə almamışlar. Lakin tədqiqatçı Konstantin Zukerman bu məktubun Rus mənbələri ilə paralellik təşkil etdiyini bildirmişdir. Bu məlumatlara görə, Oleqlə İqor arasında ixtilaf olmuş və nəticədə Oleq məğlubiyyətə uğramışdır.

Kiyev və Rurik sülaləsi: Zukermana görə, zənn edilənin əksinə olaraq Xəzərlər Kiyevi 882-ci ildə deyil, 900-cü illərin əvvəllərində itirmişlər. Həmçinin Zukerman İqorun Rurikin birbaşa oğlu deyil, onun soyundan gələn başqa bir şəxs olduğunu, dolayısı ilə Oleqin Rurikin varisi sayılmadığını iddia edir.